PT-141

Van bijwerking naar geneesmiddel

PT-141 is ontstaan uit een bijwerking. Bij de proeven met het bruiningspeptide melanotan-2 kregen mannen erecties zonder dat daar een prikkel aan voorafging. Dat bracht onderzoekers op het idee om de seksuele kant van dat molecuul apart te bestuderen.

Het resultaat verschilt chemisch maar op één punt van melanotan-2: aan het einde van de keten zit een zuurgroep in plaats van een amide. Die kleine wijziging leverde een stof op die als bremelanotide het hele traject tot een Amerikaanse registratie heeft doorlopen, iets wat melanotan-2 nooit is gelukt.

Hersenen, niet bloedvaten

Het verschil met bekende erectiemiddelen als sildenafil zit in de plek waar de stof aangrijpt. Sildenafil werkt op de bloedvaten in het genitale weefsel en doet niets zonder seksuele prikkel. PT-141 grijpt in de hersenen aan, op de MC4-receptor in de hypothalamus, in gebieden die met verlangen en opwinding te maken hebben. Men vermoedt dat het daar de afgifte van dopamine beïnvloedt, maar het precieze mechanisme is niet volledig opgehelderd.

Helemaal selectief is PT-141 niet. Het activeert ook de receptoren MC1R en MC3R, en de werking op MC1R verklaart waarom in de studies bij een deel van de deelnemers plekjes donkerder pigment ontstonden. Vergeleken met melanotan-2 ligt het zwaartepunt wel duidelijk bij de centrale werking, niet bij de huid.

• Aangrijpingspunt: MC4R in de hersenen, niet de bloedvaten.
• Nevenreceptoren: MC1R en MC3R, met pigmentplekjes als zichtbaar gevolg.
• Werkingsduur: een halfwaardetijd van ongeveer 2,7 uur na een onderhuidse gift.

Wat de studies wel en niet aantonen

De eerste ontwikkeling liep via een neusspray, onder meer bij mannen met erectieproblemen. Die lijn werd stilgezet nadat bij deelnemers de bloeddruk steeg. Daarna volgde een onderhuidse vorm, en die werd getest bij vrouwen met een verworven, algemeen verminderd seksueel verlangen dat tot lijdensdruk leidde.

In twee fase 3-studies van 24 weken met samen ruim duizend vrouwen verbeterde de score voor verlangen en nam de ervaren lijdensdruk af, maar de verschillen met placebo waren bescheiden. Het aantal bevredigende seksuele ervaringen veranderde niet duidelijk. Op basis van die studies liet de Amerikaanse toezichthouder het middel in 2019 toe onder de merknaam Vyleesi, uitsluitend voor vrouwen voor de overgang.

In de EU is bremelanotide niet als geneesmiddel geregistreerd. Voor mannen en voor vrouwen na de overgang bestaat nergens een toelating. Wat de registratie dus wel zegt: bij een omschreven groep vrouwen is een klein effect aangetoond, met bekende bijwerkingen. Wat ze niet zegt: dat het bij andere groepen of voor andere doelen iets doet.

De dosis op het Amerikaanse etiket

Omdat bremelanotide geregistreerd is, bestaat er een officiële dosering: 1,75 mg onder de huid per keer, via een voorgevulde pen, met hooguit één dosis per 24 uur en volgens de bijsluiter niet meer dan acht per maand. In de fase 2-studie werden lagere hoeveelheden met deze dosis vergeleken, waarna 1,75 mg werd gekozen voor het verdere onderzoek.

Die getallen horen bij het geneesmiddel, met zijn eigen productiekwaliteit en toezicht. Een onderzoeksflesje met gevriesdroogd PT-141 is een ander product, zonder pen, zonder bijsluiter en zonder registratie. Uit het etiket van het geneesmiddel volgt dus niets voor wat je met zo een flesje in het laboratorium doet.

Bijwerkingen uit de klinische studies

• Misselijkheid. Veruit de meest gemelde klacht: ongeveer vier op de tien vrouwen kregen ermee te maken, tegen een enkeling in de placebogroep. Voor een deel van de deelnemers was het reden om met de studie te stoppen.
• Blozen en hoofdpijn. Blozen trad op bij ongeveer een op de vijf deelnemers, hoofdpijn en braken minder vaak.
• Bloeddruk. Na elke gift steeg de bloeddruk enkele mmHg en daalde de hartslag licht; binnen ongeveer een halve dag was dat weer terug bij het uitgangsniveau. De Amerikaanse bijsluiter sluit mensen met niet goed ingestelde hoge bloeddruk of bekende hart- en vaatziekten daarom uit.
• Donkere plekjes. Een klein deel van de deelnemers kreeg plaatselijke verkleuring, onder meer in het gezicht en op het tandvlees; in een farmacologisch onderzoek met dagelijkse giften gebeurde dat veel vaker.
• Huidreacties. Roodheid en jeuk op de plaats van toediening werden in de studies regelmatig gemeld.

PT-141 kopen: waar let je op?

Bij PT-141 is verwisseling het grootste risico: het molecuul lijkt sterk op melanotan-2 en het draagt twee namen.

• Massa 1025,2 dalton. Melanotan-2 weegt 1024,2 dalton, ongeveer één dalton minder. Omdat massaspectrometrie vaak het ion met een extra waterstof meet, kan melanotan-2 op een certificaat óók rond 1025 verschijnen; controleer dus welke waarde er precies staat en wat die betekent.
• PT-141 en bremelanotide zijn dezelfde stof. Het geregistreerde geneesmiddel is echter een afgewerkt product in een pen; een onderzoeksflesje is dat niet.
• De zuurvorm op papier. Een goed certificaat vermeldt het vrije zuur aan het einde van de keten. Staat er een amide, dan heb je melanotan-2.
• Gevriesdroogd en koud. Het poeder gaat bij -20 °C de vriezer in, weg van licht en vocht; een oplossing bewaar je gekoeld en vries je niet steeds opnieuw in. Zie ook peptiden oplossen en bewaren.
• Alleen voor onderzoek. Ook al bestaat er een geregistreerde versie, een onderzoeksflesje is geen geneesmiddel en hoort in het lab.

King Peptides verkoopt PT-141 niet. Wat daar het dichtst in de buurt komt, is Melanotan II 10 mg, en dat is nadrukkelijk een andere stof: verwant, maar met een breder receptorprofiel, waardoor onder meer de pigmentcellen in de huid veel sterker reageren. Je behandelt het dus niet als vervanger van PT-141, wel als verwant molecuul voor onderzoek naar het melanocortinesysteem. Voor Melanotan II geeft King Peptides een HPLC-zuiverheid van minimaal 99% op, met een analysecertificaat inclusief massaspectrometrie, en de verzending gaat vanuit een magazijn in de EU; binnen Nederland ligt de levertijd op 2 tot 4 werkdagen. Hoe je dat kleine massaverschil op zo een certificaat terugvindt, legt analysecertificaat lezen uit.

Veelgestelde vragen over PT-141

Is PT-141 hetzelfde als bremelanotide?

Als molecuul wel: PT-141 is de ontwikkelcode, bremelanotide de officiële stofnaam. Als product niet: het geregistreerde geneesmiddel wordt onder farmaceutisch toezicht gemaakt en in een pen geleverd, terwijl een onderzoeksflesje gevriesdroogd poeder bevat zonder registratie.

Werkt PT-141 zoals sildenafil?

Nee. Sildenafil verbetert de doorbloeding en werkt alleen als er al seksuele opwinding is. PT-141 grijpt aan in de hersenen, op de MC4-receptor, en is onderzocht op verlangen en opwinding zelf. Het zijn twee totaal verschillende mechanismen.

Is bremelanotide in Nederland of België als geneesmiddel verkrijgbaar?

Nee. Het is in de EU niet geregistreerd, en dus ook niet in Nederland of België. De toelating uit 2019 geldt voor de Verenigde Staten en alleen voor vrouwen voor de overgang met een verworven, algemeen verminderd seksueel verlangen.

Waarom is het niet voor mannen toegelaten?

Er zijn vroege studies bij mannen met erectieproblemen gedaan, maar de verdere ontwikkeling richtte zich op vrouwen. De Amerikaanse registratie sluit mannen uitdrukkelijk uit; over hun behandeling met bremelanotide bestaat geen beoordeling door een toezichthouder.